Türkiye’de Gök Doğanlar Var Mı?
Türkiye’de gök doğanlar olup olmadığı, aslında çok daha derin ve çok katmanlı bir soruyu gündeme getiriyor. Toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet bağlamında bakıldığında, bu soru, bir yandan kadınların, LGBTQ+ bireylerinin ve farklı etnik grupların eşit haklara sahip olup olmadıkları, bir yandan da toplumsal normlar ve değerlerin onları nasıl şekillendirdiği üzerine düşündürüyor. İstanbul’da bir sivil toplum kuruluşunda çalışan bir birey olarak, her gün sokağa çıktığımda, toplu taşımada, işyerinde, mahallede karşılaştığım insanlar üzerinden bu meseleye dair çok fazla şey gözlemliyorum. Kimi zaman bu gözlemler beni umutsuzluğa sevk ederken, kimi zaman da insanın direnme gücünü ve toplumdaki değişim potansiyelini hatırlatıyor.
Toplumsal Cinsiyet ve Gök Doğanlar
Birçok kişi, “gök doğanlar” deyimini duyduğunda, bunun bir tür “yıldızlar” veya “seçilmiş kişiler” olarak yorumlanabileceğini düşünebilir. Ancak, Türkiye’de toplumsal cinsiyet bağlamında gök doğanlardan söz ediyorsak, aslında karşımıza çıkan şey, sıklıkla eşitsizlik, marjinallik ve dışlanma ile ilintili bir durumdur. Cinsiyet eşitsizliğinin ve toplumsal cinsiyet normlarının güçlü bir şekilde var olduğu bir ülkede, “gök doğanlar” genellikle bu eşitsizliklerin farkında olmayan ya da bunlara karşı çıkan, normlara uymayan bireylerdir. Örneğin, İstanbul’daki pek çok mahallede, kadınların sokağa çıkma biçimi bile hala kısıtlanmışken, bu koşullara karşı duran kadınlar, “gök doğan” figürleri olarak öne çıkabilir. Bunlar, toplumun normlarına uymayan, sesini duyurmak isteyen, ama çoğu zaman sistemin öğütmeye çalıştığı bireylerdir.
Bir sabah, evden işe gitmek için toplu taşıma aracını beklerken, yanımda çalışan bir kadının yaşadığı durumu fark ettim. Üzerinde kısa bir elbise vardı ve yanında başka bir adamın da olduğunu gördüm. Yolda, ona laf atan bir grup erkek, bu kadının vücut şekli üzerinden yorumlar yapıyordu. Kadın bu durumu sakin bir şekilde karşıladı, hatta ters bir şekilde gülerek, “Daha güzellik yarışması var mı acaba?” dedi. Bu, toplumsal cinsiyet normlarına karşı bir duruştu. Toplum, kadını hala dış görünüşüyle yargılamaya devam ederken, kadın bu normlara meydan okuyarak, kendini daha özgür hissediyordu. Bu an, toplumsal normların, kadınların hayatlarını nasıl daralttığını ama aynı zamanda bu normlara karşı çıkan kadınların birer “gök doğan” gibi olduğunu bana hatırlattı.
Çeşitlilik ve Farklılıklar
Toplumdaki çeşitlilik, “gök doğanlar” meselesiyle doğrudan bağlantılıdır. Türkiye’deki farklı etnik kökenlerden gelen insanlar, LGBTİ+ bireyler, engelliler veya sadece alışılmadık biçimde yaşamak isteyenler, her zaman bir şekilde toplumsal baskı altında kalmıştır. Burada önemli olan, bu çeşitliliğin ne kadar kabul gördüğü ve bu bireylerin toplumda kendilerini ne ölçüde ifade edebildikleridir.
Geçenlerde bir arkadaşımın evine giderken, apartman girişinde birkaç yaşlı kadının bir araya gelip, bir başka kadının başını örtüp örtmemesi üzerinden konuştuğunu duydum. “Ya örtmeli ya da hiç çıkmasın dışarıya!” diye bir yorum yapmıştı biri. Aslında bu, sadece bir kadının giyim tarzı üzerinden değil, aynı zamanda o kadının toplumsal cinsiyet normlarına ne kadar uyup uymadığı üzerinden yapılan bir değerlendirmeydi. Çeşitli etnik kimliklerin ve inançların bir arada yaşadığı bu toplumda, birçok insan kendini özgürce ifade edebilmek için büyük bir çaba sarf ediyor. Kendi kimliklerine ait olmak ve bu kimliklerini yaşayabilmek isteyen bireyler, bazen toplumsal normlar tarafından dışlanmakta ya da yargılanmaktadır. Bu noktada “gök doğanlar”, kendi kimliklerini ve farklılıklarını yaşayan, bunlara rağmen toplumda var olabilen bireyler olarak öne çıkar.
Bir gün, İstanbul’un kalabalık bir caddesinde, boynunda bir trans bayrağı taşıyan birini gördüm. Yürüyüşü ve yüzündeki gülümseme, bana ne kadar güçlü bir duruş sergilediğini gösteriyordu. Bu kişi, toplumda hala ötekileştirilen bir kimliğe sahipti, ama aynı zamanda kendi kimliğine sahip çıkmak için de büyük bir cesaret gösteriyordu. Türkiye’de, özellikle büyük şehirlerde bile hala, toplumun belirli bir kesimi bu tür farklılıkları kabul etmekte zorlanıyor. Bu noktada, “gök doğanlar” tanımına bu kişileri de dahil edebiliriz. Her ne kadar çoğu zaman yalnızlık hissiyle baş başa kalsalar da, kendi kimliklerini savunarak hayatlarına devam edenler, aslında toplumsal değişimin en önemli temsilcileridir.
Sosyal Adalet ve Gök Doğanlar
Türkiye’de gök doğanlar meselesi, aynı zamanda sosyal adaletle de doğrudan ilgilidir. Sosyal adalet, toplumdaki tüm bireylerin eşit haklara sahip olmasını savunur. Ancak, ülkedeki farklı toplumsal kesimlerin karşılaştığı eşitsizlikler, bu idealin oldukça uzağında olduğumuzu gösteriyor. Örneğin, kadınların iş gücüne katılımı hala düşük seviyelerde, LGBTİ+ bireyler ise hala hakları konusunda büyük zorluklar yaşıyorlar. İnsanlar, devletin ya da toplumun sunduğu fırsatlarla eşit şekilde erişim sağlayabilmeli. Ancak biz, İstanbul’un bazı semtlerinde, trans bireylerin bile çoğu zaman iş bulamadığını ya da sokağa çıkarken güvenlik endişesi taşıdığını görebiliyoruz. Bu noktada, bu bireylerin sosyal adaletin en büyük savunucuları olduğunu söyleyebilirim.
Geçen hafta, sokakta yürürken, bir grup çocuğun, sadece kıyafetleri nedeniyle bir kadına seslendiğini duydum. Bu, sadece bir bireyin değil, tüm toplumsal yapının ne kadar zorlayıcı olduğunu gösteriyor. Bu tür baskılar, yalnızca bireylerin kimliklerini gizlemeye itmekle kalmaz, aynı zamanda toplumun büyük bir kesimini de mağdur eder. Fakat işte bu noktada, bazı bireyler —hem kadınlar hem LGBTİ+ bireyler hem de diğer dışlanmış gruplar— gök doğanlar gibi, bu zorlukları aşarak, toplumda daha eşit bir yaşam için mücadele etmeye devam ederler.
Sonuç: Gök Doğanlar Var, Ama Birlikte Daha Güçlüyüz
Türkiye’de gök doğanlar var mı sorusunun cevabını ararken, bu kişilerin toplumdaki mücadelelerini ve var olma savaşlarını gözlemlemek önemlidir. Kadınlar, LGBTİ+ bireyler, farklı etnik kimlikler, farklı inançlar; her biri, toplumsal normların dışına çıkmaya çalışırken, bu normlarla sürekli çatışan ve buna rağmen ayakta kalan bireylerdir. Onlar, “gök doğanlar” olmasalar da, aslında toplumdaki eşitsizlikleri, marjinallikleri ve dışlanmaları yıkmaya çalışan toplumsal değişimin gerçek temsilcileridir. Ve belki de en önemlisi, birbirimize destek olarak, bu mücadeleyi daha güçlü kılabiliriz.